قواعد بازی مهمتر از خود بازی

عباس دلجو

«قدرت» در زبان عربى‏ از ماده «قدر» به معناى «ظرفيت واقعى و حدّ نهايى و كامل هر چيز» و در فرهنگ‏هاى زبان فارسى، قدرت به معنی «توانستن»، «توانايى داشتن» از مصدر«توانايى» گرفته شده است . اما قدرت از ديدگاه هانا ارنت قابليتي است انساني، نه فقط براي انجام عملي، بلکه براي اتفاق ميان انسان ها و اقدام مشترک آنان . به همین لحاظ هانا ارنت معتقد است که قدرت دارای ذات اجتماعی است و این بدین معنی است که کتله های انسانی دور هم جمع گردیده و با تراکم رای و اراده شان در چوکات یک تشکل سیاسی، قدرت به وجود میاورند . در واقع اراده و رای مردم، عناصر اصلی سازنده قدرت محسوب میگردند . ازین تعریف، چنین برداشت میگردد که مردم با تراکم رای شان اوتوریته ایجاد کرده و صلاحیت اعمال این قدرت و اوتوریته را به دولت تفویض میکنند و هرگاه همین مردم رای و اعتماد شان را از یک نهاد اجرائی مانند دولت، پس میگیرند بطور قانونمند این نهاد، اوتوریته و مشروعیتش را از دست میدهد و حکومت برای بازیابی این قدرت هیچ راهی جز مراجعه به منبع قدرت یعنی رای و اراده مردم ندارد. "اين قدرت از دست رفته را با هيچ وسيله ديگري نمي توان جبران کرد، مگر بازگرداندن قدرت به سرچشمه اصلي آن يعني مردم و کسب اعتماد دوباره آنان. اين نيز در واقع اصل بنيادين همه نظام هاي دموکراتيک است؛ احياي دوباره قدرت از طريق انتخابات و راي مردم"{1}. اگرچه بعضی از حکام، زمانی که پشتوانه مردمی و در نهایت مشروعیت قدرتش را از دست میدهند، متوسل به قوه قهریه گردیده و قهر را جانشین قدرت میسازند . اما بنا بنا بگفته هانا ارنت نمیتوانند کار بجائی ببرند زیرا : "می توان قهر را جانشین قدرت ساخت و حتا به پیروزی موقت رسید، اما هزینه‌ای که باید برای این پیروزی پرداخت بسیار گران است، چرا که در این حالت، نه تنها مردم تاوان سنگینی می‌پردازند، بلکه حاکمان نیز این هزینه را از سرمایه‌ی معنوی قدرت خویش می‌پردازند و در واقع هر دو طرف بازنده اند  آنچه که از نهاد قدرت باقی خواهد ماند، چیزی نیست جز ابزار اِعمال خشونت"{2}.
در کشور های دموکراتیک، احزاب نیرومند و مردمی خود عامل تعین کننده در جابجایی قدرت حاکم است . زیرا در گردش مسالمت آمیز قدرت سیاسی، احزاب بمثابه نهادهای مدنی خارج از حوزه کنترول و اقتدار دولت، نقش عمده و بارزی داشته و از دوام حاکمیتِ دولت اقتدارگرا و مخالف رشد و توسعه آزادیهای مدنی، جلوگیری بعمل میاورند . این در صورتی ممکن است که احزاب، با پشتیبانی مردم و ارایه طرحهای اصولی در راستای پیشرفت، توسعه و تکامل ظرفیتهای ملی، بمثابه اهرم فشار  عدم کارآیی قدرت حاکم را به چالش بکشند . درین فرایند، احزاب ضمن متراکم ساختن خواسته ها و اراده مردم، حتی در ایجاد تغیرات در سیاستهای کلان کشور و ساختار حاکمیت، نقش تعین کننده دارند و درینگونه تعامل، صلاحیت زیست و دوام احزاب ارتباط مستقیم با کیفیت و کمیت اثرگذاری آن بر روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه دارد . به همین دلیل در دنیای کنونی با توجه به پیشرفت علوم و تکنالوژی و حاکمیت مناسبات دموکراسی، ضرورت مبرم به حزب و نقش آن در تحولات سیاسی و جابجایی قدرت، احساس گردیده و اقبال مردم از پیوستن به احزاب مقتدر با طرح و برنامه اصولی و تدوین شده سیاسی، اقتصادی زیاد گردیده است.                                                            
در افغانستان اما ! بعد از سقوط امارت دژخیمی طالبان با توجه به حاکمیت دموکراسی نیم بند و نورس کنونی و ادعای دموکراتیزه شدن مناسبات سیاسی (حاکمیت براسااس انتخابات و نقش نمایندگان مردم در پارلمان)، مسلما که تجربه چندین قرنه جابجایی قدرت و شیوه های سنتی تغیر رژیم دربین "خاندان شاهی" با چشم از حدقه درآوردن های برادران، کودتا و نفی و طرد دیگران با قدرت نظامی حتی به قیمت مزدوری به اجانب، دستخوش تغیر گردیده و اکنون زمینه ای فراهم گردیده که مردم بصورت نسبی میتوانند از طریق احزاب و انتخابات نسبتا آزاد، اراده، عزم و خواست شانرا صلاحیت عملی بخشیده و در بازی قدرت و تعین دولت اثرگذار باشند . احزاب و نخبگان کشور نیز باید بپذیرند که در "بازی جدید" مسلما قواعد بازی، معیارها، راهبردها و تاکتیکهایش متفاوت از بازی های گذشته است و تعامل بازی جدید ایجاب برخورد مسالمت آمیز، نهادینه ساختن اصل گفتمان و به قضاوت گذاشتن نتیجه آن در معرض افکار عمومی است . امروز اقتدار یک حزب بستگی به میزان پشتیبانی مردمی و صلاحیت دوام آن ارتباط مستقیم به طرحهای اصولی و علمی در راستای رسیدن به "هدف" (خدمت به مردم) دارد.                   
اما احزاب سیاسی افغانستانی ! متاسفانه تاکنون نتوانسته اند پشتیبانی مردمی خویش ر ا تقویه کرده و بر مبنای اراده و خواست مردم گامهای موثری را بردارند . به همین لحاظ هر روز بیشتر از دیروز صلاحیت و شایستگی اعتماد مردم را از دست داده اند . با نیم نگاهی به لست کاندیداتوران پارلمانی در می یابید که مسئله قابل تامل در آن موجودیت کمیت قابل ملاحظه 90 درصدی کاندیدان مستقل از احزاب میباشد . اگر این کاندان مستقل، توسط آرای مردم به پارلمان راه یابد در واقع این حادثه اخرین میخ بر تابوت احزاب سیاسی افغانستانی است که میزان عدم محبوبیت احزاب را نشان داده و با این میزان بریدگی از اراده مردم، طبعا مشروعیت انان نیز زیر سوال رفته است . حالا من بر پرونده احزاب دیگر، خط بر گذاشته از آن رد میشوم صرف در ارتباط احزابی مانند حزب وحدت اسلامی افغانستان به رهبری آقای کریم خلیلی، حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان به رهبری آقای حاجی محمد محقق، حزب وحدت اسلامي ملت افغانستان به رهبری اقای قربانعلی عرفانی، حزب وحدت اسلامی ملی افغانستان به رهبری آقای محمد اکبری و حزب انسجام ملی به رهبری صادق مدبر که در درون جامعه هزاره فعال بوده و در واقع جز این بستر قومی، زمینه تبارز، رشد و گسترش در جوامع دیگر را ندارند، بحث میکنم. علت آنکه در جامعه هزاره نیز اکثریت قریب به اتفاق کانداتوران هزاره، خود را مستقل از احزاب اعلان کرده اند، بخاطر آنست که شوربختانه این حزب بازان و حزب سازان سیاسی جامعه هزاره نه تنها با ارائه راهکار های اصولی در راستای همبستگی و انسجام هزاره ها گام برنداشته بلکه خود عامل تشتت و پراگندگی و نفاق درون اجتماعی جامعه هزاره گردیده و قدرت یکپارچه و منسجم آنانرا، به کتله های کوچک و بخش های خورد و ریزی منقسم کرده اند . حالا سوال اساسی اینجاست که این رهبران احزاب سیاسی هزاره ها که اتفاقا اکثر آن خلق الساعه میباشند، بدون پشتوانه مردمی چطور میتوانند با این وضعیت متشتت، در تعاملات سیاسی کشور نقش تعین کننده و تاثیر گذار ایفا نمایند ؟ و چگونه در قبال تغیرات و تحولات رویدادهای سیاسی کشور آنهم با توجه به روند شتابنده ی که این تحولات بخود گرفته است موضع گیری مثبت، فعال و واحد به نفع مصلحت جمعی خواهند داشت؟. در حالیکه این اختلاف و شقاق احزاب هزارگی که بدليل پوسيدگي و فرسودگي ساختاري توان و قابليت انطباق با شرایط فعلی را نداشته نه تنها باعث وحدت و همدلی و انسجام هزاره ها نشده اند بلکه خود نفاق درون اجتماعی هزاره ها را تشدید کرده و آنان را وادار به پرداخت هزینه سنگین حقارت و حاشیه نشینی ساخته اند .
اگر چه در بین یک مجموعه قومی این تفاوت دیدگاه ها و وابستگی ها ،يک امر طبيعي است. اما مهار این اختلافات و سلیقه های گوناگون با یک روش و میکانیزمی که هر مجموعه را با حفظ هویت سیاسی و اعتقادی شان بر محور یک پلات فرم مشترک که تضمین کننده منافع جمعی باشد، متحد سازند، کار شایسته و درخوری خواهد بود که فضاي همبستگي و همدلي را در عين داشتن اختلاف نظر و دیدگاهای متفاوت، در بین جامعه ایجاد نموده و همه را در راستای تامین مصالح و منافع جمعی وا میدارند تا از تمام امکانات مادی و معنوی شان هزینه نمایند  . اختلاف در سلیقه ها و تفاوت در زاویه دید و تصادم در آراء و نظریات در بین یک جامعه و یا یک مجموعه قومی، یک امر بدیهی است . اما هیچگاه این اختلاف نظرها و موجودیت سليقه‌هاي مختلف را نباید به معنی تضاد منافع جمعی و قومی دانست بخاطریکه منافع جمعی متعلق به همه مردم میباشد . چون منافع و مصالح واحد جمعی وجود دارد طبعا همه در راستای تامین آن منافع از تمام امکانات شان هزینه می سازند .  موجودیت چندین نوع آراء، نظریات و وابستگی های فکری و سیاسی در بین یک جامعه طبعا، متولیان خاص خود را دارند .  اما نباید متولیان و نخبگان عقاید و تفکرات گوناگون در یک جامعه، این وابستگیها را اصل دانسته و آنرا مقدم بر مصلحت و منفعت جمع بدانند . مخصوصا هزاره ها که سرنوشت مشترک و غم انگیز تاریخی، سیاسی و اجتماعی دارند و در طول دونیم قرن حاکمیت سیاه استبداد و انحصار قبیلوی، هم شلاق ستم ملی را بر پشت و پهلوی شان لمس نموده اند و هم تعصب خشک و جانسوز فرقه ی دمار از روزگار آنان برآورده اند و هم تیغ برنده تبعیض نژادی، آنانرا چندین بار با نسل کشی و ژنوساید مواجه ساخته اند و به همین لحاظ در هر مقطع از تاریخ، زمانیکه دشمن یورش برده خشک و تر را سوزانده و زن و مرد و کودک و جوان و پیر را صرف نظر از وابستگیهای اعتقادی، سیاسی و منطقوی شان، یکسان سر بریده و در گور های دسته جمعی دفن نموده اند . زیاد دور نرویم در همین غرب کابل، زمانیکه صد ها مرمی توب و هاوان و راکت های کور و کشنده از کوه های پغمان، افشار، تلویزیون و گذرگاه در مناطق مسکونی غرب کابل اصابت میکردند آیا قبل از کشتن و تخریب، فرق بین وابستگان به احزاب گوناگون و عقاید مختلف و ...میگذاشتند ؟ نه نمیگذاشتند . همه را به جرم هزاره بودن نابود مینمودند همانطوریکه در افشار و چنداول و مزار و یکاولنگ و بامیان، هزاره ها را قتل عام نمودند اما هیچگاه  قبل از کشتن آنان از وابستگی های عقیدتی، سیاسی و منطقوی آنان نپرسیدند
سیاستمداران جامعه هزاره فراموش نکنند که در بازی قدرت، زمانی منافع شان را تثبیت میتوانند که از قدرت و وزنه لازم اجتماعی و هوش و درایت سیاسی برخوردار بوده و در عرصه بازی، باید کارتهای موثری را در جهت تغیر شرایط و ایجاد موازنه قدرت در راستای تامین منافع جامعه شان در دست داشته باشند و الا در غیر آن، رای هزاره ها پراگنده و متشتت شده و هزاره ها کما فی السابق از حلقه حاکمیت به بیرون پرت شده و در حاشیه قدرت دیگران تعریف میگردند . برای اینکه به این سرنوشت مواجه نگردیم باید روشنفکران و نخبگان جامعه ما با قلم و قدم متحدا و متفقا درین راستا گام بردارند . برای اینکه نقش روشنفکر متعهد نه تنها در سامانه های اجتماعی که در بین مردم تعین کننده تر و موثر تر میباشد . در شرایط فعلی روشنفکران و نخبگان جامعه هزاره باید بدانند که جزء غیرقابل تردید در حیات سیاسی، اجتماعیهزاره ها، راهیابی به قدرت سیاسی است . اما فراموش نگردد که دستیابی به قدرت سیاسی از خود راهکار هائی را میطلبد که باید به آن توجه جدی مبذول گردد . اساسی ترین راهکار برای رسیدن به قدرت سیاسی، رشد اگاهی سیاسی جامعه مان میباشد که نخبگان و آنانی که ادعای روشنفکری و پیشگامی را دارند باید جامعه خویش را به آن مرحله از رشد آگاهی و شعور سیاسی برسانند تا توان بازی را در میدان نفسگیر سیاست داشته باشند زیرا آگاهي در جهان امروز "بعنوان سرمايه اي عظيم در تحولات اجتماعي نقش آفرين شده و روز به روز ابعاد گسترده اي را، چه درسطح و چه درعمق، پيدا مي‌کند تا جائي که يکي از عوامل مهم دستيابي جوامع به سرمايه اجتماعي کسب آگاهي است"{3}. طبیعتا زمانی که افراد جامعه به آن مرحله از آگاهی برسند که توان تشخیص مصالح و منافع جمعی را دریافته و اکثریت افراد جامعه توانمندی لازم در راستای تحقق خواسته ها و مطالبات انسانی و دموکراتیک شان داشته باشند، قطعا صلاحیت ایفای نقش برازنده در راستای کسب قدرت ایفا خواهند کرد به همین لحاظ "توانمندسازي، فرايند پيوسته‌اي است که بر اساس آن افراد يک جامعه از نوعي خوداعتمادي برخوردار شوند و قادر به ارزيابي درست و شناخت واقعي خويش باشند و از تـوانايي‌ها و قابليتها، براي رسيدن به هدفهاي خود آگاه شوند و بتوانند با افزايش توانمندي خود به هدفهاي مورد نظر دست يابند"{4}. مسئله دیگری که باید جزء اولویت های کاری جامعه ما باشد ایجاد همدلی و همبستگی و انسجام در بین آحاد جامعه است . "از ديدگاه جامعه شناختي، همبستگي پديده اي است که براساس آن در سطح يک گروه يا يک جامعه، اعضا به يکديگر وابسته و به گونه متقابل نيازمند يکديگر هستند. اين امر مستلزم طرد آگاهي و نفي اخلاقي مبتني بر تقابل و مسئوليت نيست، بلکه دعوت به احراز و کسب اين ارزشها و احساس الزام متقابل است"{5}.
اما سوگمندانه بخشی از روشنفکران و نخبگان جامعه هزاره که میتوانستند با خلق خودآگاهی در جامعه، پشتوانه مستحكم مردم در راستای پيشبرد اهداف سیاسی، اجتماعی و فرهنگي باشند یا از صحنه غایب شده اند و یا اگر در صحنه حضور دارند بیشتر بمثابه "ولگردان خیابانی"، با غوغاسالاری و هیاهو، خواسته یا نخواسته در ایجاد نفاق درون اجتماعی هزاره ها نقش ایفا میکنند و یا تعدادی دیگری از انان  نه به عنوان یک مجموعه متحد و متفق و یکپارچه در خدمت مردم، بلکه منکسر و منفعل و متفرق توسط صحنه داران و دکانداران سیاسی به خدمت گماشته شده و بلند گوی تبلیغاتی آنان گردیده اند.

1 - قدرت و قهر در فلسفه سیاسی هانا آرنت، ترجمه و تجسس از بهرام محبی
2- قدرت و قهر در فلسفه سیاسی هانا آرنت، ترجمه و تجسس از بهرام محبی
3- کارکنان نصرآبادي،1376: 41 ). کارکنان نصرآبادي، محمد(1386، بررسي نگرش شهروندان در مورد رابطه سرمايه اجتماعي و توسعه شهري در سفيدشهر، پايان نامه دوره کارشناسي ارشد دانشگاه پيام نور مرکز تهران .
4- فرخي، طاهره(1376)، نقش زنان در توسعه پايدار، تواناسازي زنان، ماهنامه تعاون، شماره 74، ص 79-76
5- بيرو،آلن(1370)، فرهنگ علوم اجتماعي، ترجمه: باقر ساروخاني، تهران، نشر کيهان