جایگاه نوروز در تاریخ کهن سال مردم افغانستان

محمد عوض نبی زا ده

نوروز کهن ترین جشن مشترک در میان اقوام گوناگون افغنستان است که برمحور شادمانی و همدلی- مهر و همبستگی بنا شده و به روان انسان های باورمند به نوروز تازگی و تحرک نو می بخشد . نوروز جشن زایش و رویش، پروریش و آفرینش طبیعت است که پیشینه هزاران سال و ریشه در تاریخ باستان دارد و برخی از دانشمندان به این نظرند که جشن نوروز قرن ها پیش ازجمشید و زردشت نیز بر گذار می شده است. نوروز رمز پایداری و راز ماندگاری انسان با طبیعت است که از آن بنام فلسفه وجودی نوروز یاد میکنند. نوروز هر سال در کشور های افغانستان، ایران، تاجکستان، آزربایجان، ازبکستان، قزاقستان، قیرغیزستان، ترکمنستان، مناطق کرد نشین عراق، سوریه، ترکیه و در بخش های از پاکستان و هندوستان به عنوان جشن آغاز بهار برگزار میشود و هم چنان مها جران این سرزمین ها نیز در چهار گوشه از جهان نوروز را با برگزاری محافل گرامی میدارند. اجرای مراسم « نوروز در میان اقوام افغانستان سابقه‌ای چندین هزار ساله دارد. که ، برخاسته از اعتقادات کهن مردم افغانستان است. در قرآن شریف و تورات و اوستا آمده است که یزدان امر آفرینش را در شش روز به انجام رسانید،آنان اعتقاد داشتند که در آخر سال و در موسم رسیدن ماه حمل، ارواح در گذشتگان عزم بازدید ماندگان می‌کنند و به بازدید بستگان خویش می‌آیند، ارواح بازآمده اگر دیدند که 
بازماندگان به یاد آنان بوده‌اند و کاشانه را پاکیزه کرده‌اند، برای آنان دعا می‌کنند و فزونی‌برکات را و توانایی و شادابی و خرمی را برای آنان آرزو می‌نمایند، اما اگر بازماندگان غفلت ورزند و غبار سال را از سیمای کاشانه نزدایند به نفرین مردگان گرفتار می‌آیند. از دیگر رسوم نوروزی تهیه‌ی لباس نو است که کودکان را از آن سهمی درخور باشد. خانه تکانی و تهیه‌ی «پلو» و دیگر غذای های لذیذ و میوه‌ها از ضروریات نوروز است. نوروز برای مردم افغانستان درهمه‌ی قلمرو آنان و در گستره‌ی تاریخ، گرامی و عزیز بوده است، به این سبب که جوهر اشتراک معنوی و مدار تقویمی در زندگی آنان است، همگان در این شادمانی سهیم بوده‌اند، نوروز جشنی که خاصه‌ی قومی یا طبقه‌ای برگزیده باشد هرگز نبوده است. این جشن بی‌هیچ تردیدی به همگان تعلق داشته است و دارد.بسیاری از ترانه ها،اشعار و داستان‌های عامیانه و حجم بسیاری از ادبیات افغا نی به نوروز پرداخته‌اند که نشان از جایگاه والای نوروز در معنویت و تاریخ کشور ما دارد. نوروز به لحاظ عاطفی بودن نیز گرامی است، از آن رو که خویشان و یاران و دوستداران اگرچه از یکدیگر دور باشند، با غنیمت شمردن فرصت نوروزی، دل و جان خویش را با دیداری و یا یادی و پیامی شاد می‌کنند، و دلبستگیها و پیوندهای مالوف را طراوت می‌بخشند و استوار می‌سازند. در افغانستان باستان معتقد بودند که این آفرینش در اولین روز ماهی بوده است که ارواح و روان ها از آسمان به زمین باز آمده‌اند،نظر به این اعتقاد مردم خانه و کاشانه‌ی خویش را پاکیزه می‌کنند و می‌شویند، البسه‌ی نو می‌پوشند و رایحه های دل‌انگیز می‌پراکنند، و خانه را با گل و سبزی، روشنی و موسیقی شادی‌آفرین می‌کنند. سبزه و سکه و شیرینی و آب و روشنی را که شادی می‌زایند و روح می‌فزایند بر سر سفره این میهمانان (روان درگذشتگان) می‌گذارند، به این سبب است که نام ماه فرودآمدن روان هارا که مدت شب و روزش یکسان است حمل گذاشته‌اند..شربت هفت میوه به پیروی ازشربت سومای باستان صرف و دسترخوانهای خانواده ها پرنعمت، آراسته و رنگین با پخت حبوبات دارای دانه های بیشمار مزین میگردد. آب، نان، آئینه، سیر، سمارق، گل و سمنک و سبزیهای بهاری بر دسترخوانها چیده میــشود.دربهاران طبیعت نو میشود، باران بهاری برگهای همه داشته های خشک و فاسد شده طبیعت را شست و شوی و پندکهای تازه در شاخه های درختان و گلها می رویاند، انسانها نیز در آغاز بهار وسال نو و بهاران نو با پیروی از طبیعت ضمیر خودرا از پندارهای پارینه پاک کرده، تصامیم نو میگیرند .اگربه رسم ورواج مردمان مختلف دراین روز توجه کنیم چند عنصرمشترک مشاهده می شود: آب نشانۀ پاکیزگی آیینه نشانۀ خودشناسی وتوجه به امکانات خود وهفت میوه نشانۀ استفاده از طبیعت برای توانمندی انسان وسبزی نشانۀ باوربه رویش وامثال آن است.
ازنظر علم نجوم، نوروز را می‌توان این‌گونه به تصویر کشیدو زمین در حرکت خویش در فضا به دور خورشید، دارای پنج حرکت است که عبارتند از وضعی، انتقالی، موجی، فرفره‌ای و مقصدی. در کتب درسی فقط به دو گونه حرکت وضعی و انتقالی اشاره کرده‌اند. حرکت مقصدی به معنای این است که خورشید و سیارات ضمن سایر حرکات خویش، به طرف ستاره‌ی نسرواقع یا «وگا» حرکت می‌کند. حرکت فرفره‌ای حرکتی است که یک فرفره‌ی مخروطی هنگام چرخیدن، محور آن یک دایره‌ی فرضی ایجاد می‌کند و زمین نیزهر ۲۵۸۰۰ سال یک بار نوک میله‌ی فرضی و محور شمالی‌ آن به طرف ستارگانی که مکان آنها روی دایره‌ی فرضی‌ قطب شمال است طی مسیرکرده و دوباره به جای اول خویش می‌رسد. این ستارگان عبارتند از جدی و به دنبال آن سفوس «بال‌الطیر» و «وگا» و «هرکول» و سپس مجددا ۲۵۸۰۰ سال بعد دوباره ستاره‌ی ماه جدی قطب زمین می‌شود. حرکت موجی به معنای بالا و پایین رفتن کره‌ی زمین در حین گردش خویش است که ضمن چرخیدن به دور خود مانند موج بالا و پایین می‌رود. فاصله‌ی تناوب این حرکت موجی ۱۹ سال است. حرکت وضعی‌ زمین پدید آمدن شبانه‌روز را موجب می‌شود که حرکتی انتقالی است و سالی یک بار به دور خورشید می‌چرخد. زمان این چرخش ۳۶۵ روز و پنج ساعت و چهل‌و هشت دقیقه و چهل و شش ثانیه است که دقیقا خط نصف‌النهار یک نقطه از زمین دوباره وارد همان فضای یک‌سال پیش خود می‌شود. پس ازهر چهارسال می‌باید یک روز را به مدت گردش زمین اضافه کرد، و آن را سال کبیسه خواند. این امر از زمان‌های بسیار دور هم محاسبه می‌شده است، نوروز بیش ازسه‌هزار سال پیش و در دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان نیزوجود داشته است. روز اول حمل که زمین به حالت اولیه‌ی خویش باز می‌گردد، روز اعتدال بهاری است که دقیقا آفتاب به خط استوا می‌تابد و مدت شبانه‌روز با هم برابرند، سپس زمین در عرض سه‌ماه حدود ۱۱ درجه و ۴۳ دقیقه و ۳۰ ثانیه رو به جنوب متمایل می‌شود، که خورشید هر روز بالا و بالاتر می‌آید و بار دیگر از اوایل ماه جوزاکه به مدار راس‌الجدی(کمربند دوم فرضی‌ شمالی‌ زمین و موازی با خط استوا) متمایل می‌شود و زمین دیگر بار به سوی قطب شمالی خویش منحرف می‌گردد، و از اول میزان تا ماه جدی، حداکثر افول خود را دارد و درماه جدی تابش خورشید روی مدار راس‌السرطان است. در نتیجه‌ی این حرکات فصول چهارگانه پدید می‌آیند. در سال‌های ۴۶۵ و ۴۸۵ هجری‌- قمری و در زمان جلا‌ل الدین ملکشاه سلجوقی، تنظیم تاریخ و تقویم جلالی، تحت نظر حکیم‌ عمر خیام ‌نیشابوری به سامان رسید. محاسبات این تقویم از چنان دقت و ظرافتی برخوردار است که در زمان ما نیز با سنجش آلات وادوات بسیار دقیق علمی امروزین، صحت سنجش آن تایید شده است. امروز در تمامی محافل معتبر علمی‌ جهان، زمان تحویل سال نو دقیقا همان است که خیام اعلام کرده بود. به دلیل اختلافاتی که سنجش سال‌های شمسی و قمری در امر کنترول زمان به بار می‌آورد، که نمود آن بیشتر درامر کارهای دولتی بوده است، زمانی که خط نصف‌النهار هریک از شهرها پس از ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۸ ثانیه از زمان تحویل قبلی‌ سال گذشته سپری گردید، دوباره تحویل سالی نو فرا می‌رسد، و همه‌ مردم نوروز باوران به پاکیزگی و طراوت تن و روان همت می‌گمارند و می‌روند تا این سنت نیکوی کهن سال را ارج بنهند، و آرزوهای انسانی و نیک‌خواهانه‌ء خویش را طلب کنند .نوروز بنا بر پیشنهاد آذربایجان وپشتیبانی افغانستان، ایران، تاجیکستان، ترکمنستان وچندکشوردیگر درفبروری سال 2010 مجمع عمومی ملل متحد روزبیست ویکم مارچ را به حیث نوروز وروز جهانی پذیرفت. یعنی نوروز ,سر از سال 1389 ـ به مثابه ی جشن جهانی شناخته و ثبت گردیده است.
نوروز یکی ازکهن ترین یادگار های پار و نشانه از پیکار نور و ظلمت, نماد آفرینیش مجدد طبیعت, رستا خیز بهار- مژده شکوفه وباران – جشن تکا بو و کار- پیام آور هم دلی و همبستگی و حماسه ملی است که در ژرفای روح وروان جامعه ما رخنه کرده است ودربرابرهمه تند باد های فرهنگ بر اندازانه استوارو پا برجا مانده است. تلاش در امر زنده نگهداشتن نوروز بخش از نبرد برای بقا و رشد فرهنگ ملی مردمان ماست .میله ءنوروزمانند سالهای پارینه21 مارچ 2010 (اول حمل 1389) در همه کشورها و شهر های بزرگ جهان از طرف نهاد های فرهنگی، خانواده ها و طلایه داران افتخارات باستانی نوروز جشن گرفته میشود.پس بر ما است که ازین روز خجسته، یادگاران اجداد و نیکان با شهامت و غیور مان استفاده کرده، بروفق عرف و عنعنه های گذشتگان بر پلانهای اعمار زندگی بهتر، اجتماعی، ملی و میهنی را در سر خط پلانهای سال آمدنی خود قرار بدهیم. با ایفای این آرزوهای عنعنوی میتوانیم خود و مادر وطن را شاد گردانیم بامید روزیکه هر روز مان نوروز و نوروز مان پیروز و زندگی بکام هریک مان در گردش باشد.
29 – ماه حوت – سال 89 13 . ش .برابربا – 20- ماه مارچ – سال 2010 – میلادی