شهید مزاری واندیشه ی حقوق شهروندی

(گزارشی از سیمینار اسلو)
سخی امیری

ازچهاردهمین سالگرد رهبرشهید استاد مزاری و یارانش با برگزاری سیمینار با شکوهی تحت عنوان  " شهید مزاری واندیشه ی حقوق شهروندی" درکشوری ناروی تجلیل گردید. این مراسم که  در روزشنبه هفت مارس 2009،  دریکی ازسالنهای مجلل کنفرانس شهراسلو برگزار شده بود، باپلاکارت ها و عکسهای از رهبرشهید با نظم خاص و ترتیب وصف شدنی تزیین گردیده بود. مهمانان در ابتدای ورود با استقبال گرم  ازجانب دسته های منظمی ازجوانان انتظامات  که با لباسهای مرتب و یکدست و کارتهای انتظامات  مزین به عکس رهبر شهید برسینه، در صفوف  طولانی ایستاده بوند، به داخل تالار راهنمایی می شدند. نظم و ترتیب و دقت در سراسر تالار و تا پایان سیمینار مثال زدنی بود.
سیمینار که توسط  یک دبیرخانه، مرکب از آقایان: حجت الاسلام والمسلمین جناب الحاج صادقیزاده، الحاج علی میرزایی، انجینر امان جویا و عارف ظفیر مدیریت می شد، ساعت یک بعداز ظهر با حضور جمعی ازدپلمات ها و اعضای سفارت خانه های افغانستان و ایران مقیم ناروی، مراکز فرهنگی، شخصیت های علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، روشنفکران، محصلین دانشگاها، صدها نفر از زنان و مردان و جوانان و مهمانانی از کشورهای مختلف اروپایی گشایش یافت. مراسم با مجریگری عارف ظفیر و حال هوای خاص  معنوی و اشتیاق حضار، ابتدا با تلاوت قران مجید توسط عباس علیزاده آغازگردید. پس ازآن، پیام جلالتماب استادخلیلی معاون ریاست جمهوری و رهبرحزب وحدت اسلامی افغانستان که عنوانی سیمینار ارسال شده بود، توسط انجینر امان جویا قرائت گردید. 
دربخشی از پیام آمده بود: " شهيد مزاري كه از جمله مناديان راستين حق و عدالت در تاریخ معاصر کشور محسوب می شود، دارای شخصیت منحصر بفردی بود که هنوز هم عمق زوایای زندگی پربارش ناشناخته مانده و نیاز به کاوش بیشتر دارد. تبلور اصل«حقوق شهروندي» به عنوان یکی از اصول پذیرفته شده ی بين المللي در انديشه شهيد مزاري كه در اكثر مصاحبه ها و سخنرانیهایش با تعابير مختلفي منعكس گرديده، از جمله مسايلي است كه خوشبختانه شما پژوهشگران و انديشمندان عزيز، روي آن مكث نموده و به همين مناسبت سمیناری را برگزار نموده اید . نظام حقوقي افغانستان عليرغم اينكه دريك سدة اخير حاوي برخي نكات محدود در زمينه حقوق شهروندي مي­باشد؛ اما هنوزهم فاصلة زيادي با مراحل تطبيق و عملي شدن آن به مفهوم واقعي كلمه دارد. تاريخ افغانستان چه در گذشته و چه در سالهاي اخير، آگنده از شواهدي مبني بر نقض حقوق اولية مردم بوده است. بدين لحاظ است كه عدالتخواهاني چون مزاري بزرگ فرياد بر مي­آورد: بايد اين مردم محروم حق زندگي کردن،حق تعیین سرنوشت خودرا داشته باشند. باشد...». شهيد مزاري واقف بود كه داشتن «حق زندگي و حق تعيين سرنوشت» در يك جامعه، از ملزومات بديهي و فطري يك «شهروند» است. به همين جهت، مطابق با شرايط و وضعيت آن زمان، در رسيدن به اهداف خويش مصمم، استوار و متعهد بود و با «شهادت و اسارت» خويش زمينة «زندگي و رهايي» اقوام دربند را فراهم كرد."

 وحیدالله سخی دانشجوی رشته علوم سیاسی دانشگاه  ترندهایم، نخستین سخنران سیمینار بود که با تأکید براندیشه ی شهید مزاری نسبت به مقوله ی حقوق شهروندی گفت: "حقوق شهروندی دریک کشور وقتی تا مین میگردد که شهروندان یک کشور یا نماینده گان با صلاحیت شان دور هم جمع شوند و در رابطه بر مکلفیتها و حقوق شان در جامعه تصمیم بگیرند.شهید مزاری به عنوان اولین رهبر در افغانستان مسله حقوق و حضور ملیتها را مطرح نمود چون ساختار جامعه افغانستان قومی است بهترین راه برای حضور شهروندان در اداره ی کشور همانا تکیه به سهم اقوام در قدرت و حاکمیت میباشد."

سخنران بعدی محفل، استاد پویا فاریابی، پژوهشگر و استاد سابق دانشگاه کابل و نیز، وزیر مختار فعلی سفارت جمهوری اسلامی افغانستان مقیم ناروی بود. ایشان در صحبتی کوتاه به نمایندگی از رهبری سفارت، گشایش سیمینار را که به تجلیل از چهاردهمین سالگرد شهادت استاد مزاری (ره) بوده به سازماندهندگان و شرکت کنند گان تبریک گفته، افزودند: در کشور ما هم در گذشته و هم، اکنون بسیاری ازسیمینارها و کنفراس ها بصورت تجلیلی و توصیفی بوده تا تحلیلی و انتقادی.ایشان با ستایش از اندیشه و طرحهای  سیاسی شهید مزاری، به ذکر بخشی از خاطرات خویش، از دو بار ملاقات خود با استاد مزاری (ره) یاد آورشده گفتند: شهید مزاری یگانه محور عدالت اسلامی و نماد وحدت ملی در کشور ما بود.

بعد ازآن، حمزه واعظی جامعه شناس، نویسنده و تحلیلگر برجسته سیاسی کشور به ایراد سخن پرداخته و ابتدا بحث مفصلی را در ارتباط با تعاریف و مبانی حقوق شهروندی از دیدگاه جامعه شناسی و علم حقوق طرح نموده  و سپس نسبت "حقوق شهروندی" و"حقوق اقلیتها"، تفاوتهای مفهومی و مبنایی این دومقوله  و نیز ضرورت طرح آن را درشرایط فعلی کشور بیان داشتند. استاد واعظی گفتند: شهید مزاری خواهان اشتراک تمام اقوام در تصمیم گیریهای سیاسی کشور بود و نسبت به تامین و تحقق این آرمان پا فشاری داشت. شهید مزاری  زمانی این مسایل را طرح کرد که گوشهای شنوایی در میان اهالی سیاست یافت نمی شد و تمام کشور در یک گرداب بزرگ فرو رفته بود؛ درحالی این گفتمان بصورت کلیدی در اندیشه های سیاسی قابل تا مل است .
وی گفت: شهید مزاری همیشه می گفت که خواست ما تامین عدا لت، برابری و برادری میان اقوام افغانستان است.
این سخنان نشاندهنده ی مبنای تیوریک حقوق شهروندی از دیدگاه شهید مزاری بود.  حقوق شهروندی در افغانستان دارای موانع و پیچیده گیهای  فراوانی بوده است.
وی با اشاره براین که درافغانستان طرح مسله اقلیت و اکثریت حساسیت بر انگیز می باشد، اظهار داشت که افغانستان کشور اقلیتهاست و هیچ اکثریتی در این کشور وجود ندارد، با استناد به گزارشهای سازمان ملل تأکید نمود که افغانستان کشور اقلیتهاست. واعظی، با اشاره به تلاشهای نافرجام گروهی از روشنفکران قوم اندیش در القای مفاهیم انحرافی، طرح ایده ی " برادربزرگتر" و "برادرکوچکتر" را مبتنی براندیشه ی فاشیستی  دانست که در پوشش این مفاهیم، عظمت طلبی و راسیسم فرهنگی ـ سیاسی را ترویج و تئوریزه می کنند. به اعتقاد واعظی ، طرح اندیشه ی برادر بزرگتر و برادر کوچکتر به این معنی است که برادر بزرگ حق سرپرستی و قیمومت در حوزه ی قدرت سیاسی و حق برخورداری از امتیازات بیشتر را در حوزه ی اقتصادی و اجتماعی دارا می باشد.  طبیعیست که با طرح و ترویج چنین ایده و سیاستی، شأن شهروندی منسوخ، حق شهروندی مغضوب و عدالت  اجتماعی قربانی میگردد.

در ادامه ی برنامه، خانم حمیده رضایی مقاله ای را در ارتباط به موضوع سیمینار به خوانش گرفت و از نقش شهید مزاری(ره) به عنوان نماد وحدت ملی و عدالت خواهی در کشور یاد نمود.

بعد آن، جمشید پرویزی مسول فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران مقیم ناروی به ایراد سخن پرداخته وازحضور پرشکوه اشتراک کننده گان، مخصوصا خا نمها قدردانی به عمل اوردند. ایشان در ادامه گفتند:" نام شهید مزاری بخش بزرگی از تاریخ افغانستان را در خود جای داده و عدالت و انسانیت با نام شهید مزاری گره خورده است. وی تأکید نمود که شهید مزاری کسی بود که خود را فدای سرزمین و مردم اش کرده و اندیشه های مزاری به تمام انسا نیت تعلق دارد.

درادامه ی جلسه، رحمت الله بیژنپور، روزنامه نگار، تحلیلگر و فعا ل سیاسی کشور بحث مفصلی را دررابطه ارایه نموده گفتند:
جامعه شناسان سه مرحله ازرشد و قابلیت مفاهیم اساسی نظام اجتماعی را می دانند1 .توسعه  2 .مدر نیته 3  .شهروندی . این مفا هیم جانمایه محتوای اصلی نظام اجتماعی را باز گومی نماید. بیژنپورگفت: استاد مزاری درهمان بیان کوتاه، تحلیل شفاف و روشنی از هویت خواهی، حق و حقا نیت، هموطنی،از صلاحیت و مصلحت، از مدیریت و مشارکت و از داعیه برابری خواهی و حق شهر وندی سخن گفته است.
هنگامیکه می گوید: مسله افغانستان در تحمل است نه در حذف دیگران و باز میگوید:ما با ملیت ها دشمنی نداریم بلکه دوست هستیم، ما وحدت ملی را یک اصل می دا نیم ، ما وحدت ملی را بیش تر از دیگران رعا یت کرده ایم .
این هاست نظریا ت شهید مزاری و این هاست همان اسا سات جامعه مدنی و مدرن که در پی آن هستیم. هیچ رهبری بدین صراحت از داعیه برابری خواهی سخن نگفته است.  وی در ادامه گفت: برسی شفاف از گذشته ها، اعتراف به نابسامانی های گذشته و برسی های نقد گونه از گذشته زمینه ساز وحدت ملی و اعتماد بین اقوام خوا هد شد .

نفر بعدی، محراب نوابی مسول بنیاد شهید مسعود در ناروی بود. وی حامل پیام داکتر عبد لله واحمدولی مسعود عنوان سیمینار بود.  درپیام گفته شده که یکی از خواسته های شهیذ مزاری تامین حق و عدا لت در جامعه بود .در پیام تا کید شده بود که ما نباید دنباله رو کسانی باشیم که مکا تب را می سوزانند ومتعلمین ومعلمین را به شهادترسانیده جامعه مارا تهدید می نمایند.

در ختم بخش اول محفل، مقاله ای از طرف زهره جعفری قرائت گردید که مورد دلچسپی حضار قرار گرفت.

بخش دوم جلسه با سخنرانی آقای مولوی مصلح، یکی از علما و شخصیتهای جهادی کشور به زبان پشتو آغاز گردید. ایشان گفتند: ما باید راه و اندیشه شهید مزاری را تعقیب کنیم، بسیار کسانی در دنیا بودند که با رفتن فیزیکی شان حتی در ذهن ها حضور ندارند ولی خاطرات و کارنامه های شهید مزاری برای همیشه جاویدان می باشد. ایشان در ادامه افزودند: امروز کسانی که بنام طالب در افغانستان جنگ می کنند پشتون نبوده، دشمنان مردم افغانستان می باشند. طالبی در افغانستان وجود ندارد. ایشان ضمن انتقاد ازجامعه جهانی و دولت افغانستان گفتند: میلیاردها دلار به افغانستان کمک شده ولی فقر و گرسنگی همچنان در این کشور بیداد می کند.

 حسین ساعی نویسنده و روزنامه نگار، مقاله ی مفصلی را در ارتباط با حقوق شهروندی، معضلات و نا به سامانیهای موجوده در کشور و تضییع حقوق اقوام و نیز، مبارزات شهید مزاری در ارتباط با حقوق اقوام در افغانستان بیان داشته گفتند: مزاری شهید دره ها و کوه ها را در نوردید و پس از صد سال سکوت، قتل عام و غارت جامعه ی هزاره، مردم  خود را در کنار دیگران وارد میدان کرد.

در ادامه، محمد الله ناقد، وزیراسبق در دولت مجاهدین و فعال سیاسی به ایراد سخن پر داخته گفتند: آنانی که از متن مردم بر خاسته اند در دل مردم جاودان و ماندگارند، آنانی که از بساط مظلومیت، بی پناهی و آوارگی سر بیرون می کنند در خط سرخ حسین علیه السلام اند که شهید مزاری (ره) نیز از این جمله آدمها بود و روحش شاد باد. آنانی که از بستر ناز سر بدر کرده اند سرانجام یزید می شوند استبداد می کنند. ایشان در ادامه سخنان خود از شهید مزاری به عنوان یک الگوی حق طلبی و عدالت محوری یاد آوری نموده و گفتند: نام مزاری با معرفت و سرنوشت یک قوم گره خورده است. و سپس افزودند: قومی که رهبر نداشته باشد، تاریخ ندارد.

  سپس خانم لیلا آرزو دانشجوی فعال فرهنگی مقالۀ  پر محتوایی را تحت عنوان " رهبر شهید  و شـآن شهروندی زنان"  قرائت نمود.  در بخشی از مقاله امده است که  گفتار فرهنگی و رفتار اجتماعی  در افغانستان به عنوان جامعه فرو رفته  در سنت های قبیله ی و قوام یافته بر نظام ناپایدار و کج مدار سیاسی از ظلم سیا سی اجتماعی بر انسان های درجه بندی شده ی این سرزمین که بر مبنای جنسیت و زبان و مذهب و تبار نشانی وطبقه بندی گردیده اند.استاد شهید مزاری بزرگ،  اما استثنا اسوه ای  بود که با روایت روشن و اندیشـۀ انسانی ازمقام انسانی زن ، درجامعه  ی تاریک افغانستان گفتار تازه ای در انداخت. او به حیث یک رهبرعدالتخواه سیاسی بدعت جدیدی درسنت سیاسی و گفتمان فرهنگی در انداخت. وی به نظم گفتار و الگوی خویش ثابت نمود که شجاع ترین رهبر سیاسی و مومن  ترین اندیشه ور دینی بود که به زن به عنوان یک نسخه مکمل انسانی می نگریست .
شهید مزاری چه در عمل و چه در گفتار بصورت جدی  بر احترام و احیای حقوق اجتماعی و ارزش های شهروندی زنان تاکید داشت و تامین پروسه ی عدالت اجتماعی را بدون به رسمیت شناختن هویت مستقل اجتماعی زنان و اعتراف به حقوق شهروندی آنان ناقص و بلکه نا ممکن می دانست.
متعاقبا اقای حاجی عنایت الله علیزاده از کشور هالند،  مقاله ای را به خوانش گرفت. در بخشی از مقاله ی وی آمده است که: با گذشت هر سال، فریاد های جاودانه ی لبیک یا مزاری فضای تاریک کشور ما را روشن می نماید. مزاری با قربانی کردن خویش بسیاری از زنجیر ها را شکسته است.  در قسمت دیگری از مقاله ی آقای علی زاده امده است که که بیائید محورهای موجوده سیاسی و مذهبی مردم مان را تقویت نمایم و روند یکپارچگی و محور مزاری را تقویت نمائیم.ایشان باتآکید بر حضور و مشارکت قوی مردم هزاره در انتخابات اینده ریاست جمهوری افغانستان گفتند: که بیائید در انتخابات از پروگرام هایی حمایت کنیم که توان مهار چالش را داشته باشد.  رفته رفته حقوق شهروندی یکسان را شاهید باشیم .
در ادامه، آقای جنرال یزدان علی محسنی پیلوت سابق(غند ۳۰۰) میدان هوایی بگرام، خاطرات خود را از اولین دیدار باشهید مزاری در سال ۱۳۷۳  ارائه داشتند. ایشان گفتند که شهید مزاری دران ملاقات ارزشمند، در حالیکه اقایان جنرال عبدالوهاب پیلوت که فعلا قومندان قوای هوایی افغانستان میباشد، و پروفیسور جنرال محمد موسی وردک نیز حضور داشتند در گفتار خود  براصل شایسته سالاری تاکید داشتند. اقای محسنی افزود که شهید مزاری تاکید می کرد تا پیلوتان، انجینران و متخصصین قوای  هوایی نباید از کشور خارج گردند بلکه به وظایف شان گماشته شوند تا درخدمت مردم و دفاع از کشور خود قرار داشته باشند .
متعاقبا پیام کنگرۀ ملی افغاستان توسط انجیر عارف ظفیر قرائت گردید. در پیام خاطر نشان گردیده که  
استاد مزاری در دوران حیات و مسئولیت خود با حزب و مردم خویش پیمان مبارزاتی خویش را استوار نموده و درراه تحقق ان تا هدیه نقد جان که در اختیارش بود پیش رفت. اندوه و رنج جامعه هزاره و استبداد حاکم طایفه سالاری افغانستان، دیگر از استاد مزاری  یک رهبر محبوب ، هدفمند و ازادیخواه ساخته بود. در پیام امده است که کنگره ملی درحالیکه ارزومندی موفقیت بیشتر شما پیروان  و ادامه دهنده گان راه و ارزوهای شهید مزاری می باشد، صمیمانه اعلام میدارد که  اماده است درهرزمینه ی سیاسی، اجتماعی  وداد خواهانه با حزب و هوادارن آن شهید بزرگوار و با فرزندان  مبارز هزاره و سایر مبارزان ملی و مجاهدین میهن دوست در کشور پیوند مشارکت جدی داشته باشد.
خطیب اندیشمند وجوان جناب حجت الاسلام والمسلمین صادقی زاده، نماینده حضرت آیت الله العظمی محقق کابلی در اروپا و سرپرست حسینیه سیدالشهدا ء دراسلو (ناروی) که همزمان ریاست دبیرخانه سیمینار را نیز عهده دار بود، خاتمه بخش سیمینار بود. وی به نمایندگی از ستاد برگزاری مراسم سالگرد رهبر شهید و مسئولین و بانیان سیمینار، از حضور گرم و پرشکوه مهمانان و اشتراک کنند گان تقدیر و تشکر نمودند.
حجت الاسلام صادقیزاده بحث کوتاه و جالبی را درارتباط  با حقوق شهروندی از بعد دینی مطرح نمودند  و به استناد سورۀ مبارکه اسرا ( ولقد کرمنا بنی ادم). فرمودند که:  فریقین شیعه و سنی  به یک نظر متفقند. یعنی کرامت انسانی.  این در حالیست که خداوند ۱۴۰۰ سال قبل این ایه مبارکه را به رسول اکرم *(ص) فرستاد.  هم چنان ایشان فرمودند که سوره بقره ایه ۵۶( لا اکراه فی الدین ...) نیز، برحق انسان و کرامت انسان ها تاکید گردیده است.
ایشان در اخیر تأکید نمود که کتمان شخصیت واندیشه های شهید مزاری (ره) در واقع کتمان تاریخ افغانستان است.ریس دبیر خانه ی سیمینار شهید مزاری واندیشه حقوق شهروندی، در خاتمه شعر زیبایی از محمد عزیزی شاعر دردمند و متعهد کشور را به خوانش گرفتند که با استقبال گرم و پرشور حضار مواجه گردید وجلسه را پس از چند ساعت سکوت وشنیدن، طراوت خاصی بخشید.
محفل با قرائت  دعائیه به روح پرفتوح رهبر شهید،  توسط نماینده حضرت آیت الله العظمی کابلی، جناب آقای صادقیزاده وصرف طعام حوالی ساعت ۳۰ :۱۸ ختم گردید.
سخی امیری