زندگی در گذر زمان

عباس دلجو
قسمت چهارم

علامه سید اسماعیل بلخی که در فصاحت و بلاغت کم نظیر بود؛ در منابر وعظ و موعظه دادسخن میداد. لقب - ناطق الاسلام – برایش داده بودند. در مسافرت اخیریکه بعد از کوته قلفی (قفلی) پانزده ساله به ایران و عراق نمود و مجامع علمی استقبال گرمی درآن ممالک ازوی نمودند؛ برای استماع سخن رانی هایش در کارتهای رسمی مدعوین علاقمند, او را به عنوان – سید جمال الدین ثانی – معرفی و تشویق میکردند که مردم از درک فیض گفتارش بهره وافی بگیرند. علامه بلخی هنوز سن پنجاهمین عمر گرانمایه خودرا طی نکرده بود که پدرش پدرود حیات گفت. اودر زندگی آرزو میکرد مدفنش در جوار اجداد بزرگوارش جاییکه چشم به عالم هستی کشوده بود در قدم جای حضرت شاه همدان که هرساله عرس بزرگی درماههای سرطان و اسد به یاد آن عارف گرامی و مجاهد کبیر برپا میشود و از اقطار افغانستان زایران برای کسب فیوضات حاضر میشوند – قرار گیرد. ولی مرگ نا به هنگام او مانع از بجا آوردن وصیت او و هم دوری راه و شدت گرمای اخیر برج جوزای 1344هش گردیده مطابق خواهش و اصرار مردم اخلاص کیش و شرافتمند افشار نانکچی در قصبه مذکور به خاک سپرده شد. اکنون در آنجا لنگرش گرم و مزارش مطاف خاص و عام است. اینک شعری ازآن مرحوم:
انتقاد تاکی
ازخون بی نوایان اخذ مفاد تــــــاکی
وز رنج بی مرادان جستن مـــــراد تاکی؟
بیداد بر ضعیفان جایی نگشــت تحریر
لافیدن جراید از عـــــــدل و داد تاکی؟
تا رتبه انتصابیست مشـــکل بود توازن
فرمان روای مطلق هر بیســـــواد تاکی؟
نیکی زخود شمردن زشتی زدست تقدیر
بر دستگاه خلقت این انتقاد تـــــــاکی؟
سعی و عمل چو نبود از آرزو چـه خیزد
آزردگی به ملت خواهــــــی زیاد تاکی؟
تحصیل گنج و فرهنگ بی رنج نیست ممکن
شرط است جهد قومی بی اجـتهاد تاکی؟
همکاری و تعاون از اعــــــتماد خیزد
با خلق خویش باشیم بی اعتــماد تاکی؟
دیریست مستبد را با شیخ اتحادیـست
یارب میان دزدان این اتـــــحاد تاکی؟
ای مجمع عمومی زین انجــمن چه حاصل
گر نیست جنگ مذهب فرق نژاد تاکی؟
تجهیز جیش از چیست وین خوف و ترس از کیست
باغی که صلح روید تخم فــساد تاکی؟
با ناتوان ندیدیم جز مکـــــر از توانا
نامی است از حمایت غصب بلاد تاکی؟
از عنعنات دیرین تفکیک نـــوع زاید
فکری به زنده بایست ازمرده یاد تاکی؟
بی گردش طبیعت مارا مساز مایوس
ناشاد قلب خلقی یک عده شاد تاکی؟
بلخی بدهر گویم یا با زمامـــداران
با اهل فضل آنسان کیدو عناد تاکی؟ "
{ منبع : متن تحقیقات علامه ســـید اسماعیل بلخی در زندان حکمرانان یک خانواده بقلم مبارز راستــــــــــین خواجه محمد نعیم زوری فتالی.
http://aikisib.no/index.php?option=com_content&view=article&id=329%3A1387-12-11-23-19-02&catid=34%3Amotafareghe&Itemid=68 }
دکتر امین برین زوری فرزند  فرهیخته  فرمانده خواجه محمد نعیم زوری  با شناختی که درزندان دهمزنگ ازدیدگاه  سیاسی وخصلتهای انسانی وروانی مشخص  سید اسماعیل آغای بلخی داشته اند ، در باره شخصیت او چنین میگوید : " سیداسماعیل آغای بلخی ازتعصب مذهبی قومی  ومحلی سخت نفرت  وبه صلح ودوستی  بین مردمان   زحمتکش افغانستان ومسلمانان شرق باورداشت . ازآن قماش  انسانان نیست که درزیر لحاف بمیرد".
این اشعار خود بلخی گواه صادق بر این مدعا است :
بر مردگان بی‌عشق طعنی است از شهیدان
مردی و عار بادت زین بی‌مرام مردن
از خون کام‌جویان لوح مزار نقش است
در راه کام مردم به از زکام مردن
رفتند پیشوایان با داغ عشق، بلخی
مأموم را بباید همچون امام مردن

شهید اسماعیل بلخی  پس از رهایی از زندان نیز به مبارزات خویش ادامه داده و در منابر و تکایا و مجالس مردم را به مقاومت و هوشیاری و آگاهی دعوت مینمود سرانجام علامه در 24 اسد سال 1347 دیده از جهان بست، در حالی که همچنان در آرزوی تحقق وحدت و اتفاق جهان اسلام بود .
خلاصه وقتیکه پدرم فهمید درین دوسال درس نخوانده و روز گمی کرده ام از شدت خشم و غضب از حالت عادی خارج شده و مرا تا توانست زیر مشت و لگد گرفته بعدا در پس خانه اتاق نشیمن زندانی ام نمود . تمام بدنم از درد می سوخت مخصوصا در رویم از بس سیلی خورده بود احساس گرمی و سوزش شدیدی می نمودم که البته با پا درمیانی مادرم و با همان شگرد " توبه آخر " دل پدر را به رحم آورده و از زندان نجات پیدا کردم . اما پدرم بیکار ننشسته بالاخره با پرس و جو , چاره کار را پیدا کرده و مرا در مسجد خافیا در نزد آقای صدر مشهور به سید منقلی آغا، با دستمال و قند و پول آورده و شاگرد شاند و در ضمن سوانح مرا مفصلا ضمیمه کار روائی هایم برای آغا قصه کرده  و سر مرا فاش نمود . راستی ذکر جمله معترضه ای لازم است و آن اینکه چرا مردم او را " سید منقلی" میگفتند , شایع بود که او هنگام تعویذ دادن به مردم ،منقلش را آتش کرده و بعضی چیزهائی نوشته و آنرا آتش زده و بعدا اجنه را احضار میکرد که صحت و سقم آن بعهده راویان اخبار که بی شمار بودند میباشد . آغا برای پدرم قول داد که در طول همین زمستان مرا درس خوان سازد و پدرم ضمن دادن یک نوت بیست افغانیگی با التماس گفت                                                                                             
- آغا صایب ! از خدا میشه از تو میشه این جوانمرگ را قرآن خوان بساز که در آخر سال به مکتب سرکاری شاملش کنم و هوش کنی آغا صایب دلیت سرش نسوزه گوشتش از تو برای مه همان استخوانش کافی است      
آغا دستی به محاسن مبارک کشیده و با خنده گفت                                                                       
- او مرید گل از قدیم گفته "سزای بی پیره لامذهب میته" برو ری نزن مه کاری میکنم که بلبل واری درس خوان شوه که تو تعجب خاد کدی.                                                                                            
بعد از رفتن پدرم آغا مرا با مهربانی مخاطب ساخته و گفت                                                            
- نامت چیست شاباس ؟                                                                                                      
با لحن عادی جواب دادم                                                                                                    
- نامم علی است                                                                                                              
- آفرین بچه گلیم علی جان نازدانه ! بیا بچیم کمی پیش بیشی ، راستی نام اینرا میدانی که چیست ؟                                                         
به دستش نگاه کردم دیدم دسته کفگیر شکسته است در جواب گفتم                                                      
- دسته کفگیر                                                                                                                 
آغا سرش را به علامت تائید تکان داده و با خنده دوستانه گفت                                                         
- نام خدا تو چیقه با هوش استی ناحق بابیت میگفت که تو درس خوان نیستی                                              
بعدا آغا با دستش به منقل پر از قوغ بلوط که رویش را با خاکستر پوشانده بود اشاره کرده و گفت                 
- بسیار خوب پس این چیست ؟                                                                                             
ازین سوال و جواب آغا تعجب نموده و با ناباوری گفتم                                                                  
- منقل آتش است                                                                                                            
آغا سریع دسته شکسته کفگیر را در داخل آتش منقل فرو برده و به من گفت                                      
- پیش بیا و فقط و فقط به طرف همین دسته کفگیر نگاه کن که چه وقت خوب داغ میشود                           
من اگرچه کمی ترسیده بودم و به فکرم همان گبهای مردم رسید که شاید آغا ،منقله مانده کدام جن و یا دیو را حاضر خواهد ساخت اما چون برایم جالب بود که جن را ببینم با دقت به دسته کفگیر نگاه میکردم بچه ها نیز هاج و واج مرا تماشا میکردند که آغا , با چوب درازی که در دستش بود محکم بر فرق شاگردی کوبیده و بعدا همه را مخاطب ساخته فریاد برآورد                                                       
- چرا درسهای تان را بلند نمیخوانید مگر روز پس پرسی یادتان رفته ؟                                               
بچه ها و دختر ها گوئی با همان یک ضربه چوب , چارچ شده باشند یا صدای بلند کلمات مختلف عربی و فارسی را با لحن های گوناگون به خوانش گرفتند و تمام بدن شان را به جلو و عقب تکان میدادند . یادم نیست چه مدت گذشته بود که آغا , دو تن از بچه های بزرگ سال را بنام صدا زد که بیایند , آنان که حدودا ده یا یازده سال سن داشتند و از تنه و توشه بزرگ تری نسبت به من برخوردار بودند به سرعت خودشان را به نزدیکم رسانده و با اشاره آغا , مرا چار دست و پا از زمین بلند کرده و بلا فاصله به پشت خواباندند . علیرغم مقاومت من پاهایم را به هم جفت ساخته و در هوا مقابل صورت آغا , نگهداشتند اما آغا با غضب و خشم داد زد                         
- احمق ها چرا جورابهای او ره از پا هایش نمی کشین ؟                                                                 
آنان از ترس آغا ,در همان هوا پا های مرا رها کردند که محکم به زمین خورده و به سرعت جورابهای ضمخت و پشمی هزارگی را که تا اندازه ای میتوانست از شدت درد بکاهد , از پایم  در آوردند و دو باره پاهایم را به هوا بلند کردند , من هرچه تلاش کردم و زور زدم که خودم را از چنگال آن دو پسر که بزرگتر و قوی تر از من بودند نجات دهم اما بی فائده بود مخصوصا که در نتیجه این تقلا تنبانم که بندش لاستیکی بود پائین آمده و مناطق ممنوعه مکشوف گردید و این بر رنجم افزود . ناگزیر درمانده و مستاصل در حالیکه ازین حرکت اغا شگفت زده شده بودم از تقلا باز ماندم . آغا دسته کفگیر را با دستمال گرفته و آنرا از بین آتش و خاکستر بیرون کرده و با آن ضرباتی شدیدی به کف پاهایم حواله مینمود اگرچه من قبلا برعلاوه پدر و مادرم از ملا ها و آخوند های مختلفی که پیش آنان درس میخواندم , زیاد به اصطلاح قف پائی خورده بودم اما باور کنید درد و سوز این یکی از زمین تا آسمان با آنان تفاوت داشت از درد به خود می پیچیدم فریاد میزدم و با صدای بلند گریه میکردم تا شاید هم دل آغا به رحم آید و هم از شدت درد کاسته گردد اما اینکار ها بیفائده بود آغا , بی محابا با دسته کفگیر کذائی محکم به کف پاهایم میکوبید و در ضمن زدن از من می پرسید                                                                                                 
- چطور است مزه تزیش ؟ دیگه درس میخوانی یا نه ؟                                                                
من با همان حالت زار و نزار با گریه و زاری جواب میدادم                                                            
- آغا صایب ! بد کدیم دیگه درسهایمه میخوانم  اینه توبه میکنم , توبه آخر                                           
نمیدانم  وقت مراسم معرفی آغا تمام شد یا اینکه او از زدن خسته گردید و یا اینکه توبه آخر من به دلش کارگر افتاد بهر صورت دست از زدن برداشت . من مانند نعشی دراز در روی زمین افتاده بودم و به درد و سوزش و بد بختی خویش گریه میکردم  که آغا با صدای بلند داد زد                                                                 
- بیخی گمشو خود را مثل مرده واری انداختی برو در دهن دروازه بنشین                                           
از ترس آغا سریع سر جایم نشستم اما ازینکه نمیتوانستم روی پاهایم ایستاد شوم ناگزیر به اصطلاح کون خیز کون خیز خود را نزدیک در رسانده و به دیوار تکیه دادم . پاهایم در اثر داغی دسته کفگیر , سوخته بود که این امر مزید بر علت شده و سوزش توام با درد , بیچاره ام کرده بود و این اولین بار بود که خودم را ناتوان و مستاصل در مقابل لت و کوب احساس میکردم اگرچه خاله ام چندین بار به مادرم گفته بود که شما از بس علی را لت و کوب کرده اید  پوستش کلفت شده و دیگر چوب و مشت ولگد بر او بی تاثیر شده براستی در اوایل موقعیکه پدر و یا مادرم مرا میزدند احساس درد میکردم اما در اثر استمرار , مقاومتم بیشتر شده و درین اواخر اصلا گریه هم نمیکردم و همین مسئله باعث ناراحتی پدرم گردیده و مرا بیشتر میزد اما از حق نگذریم که لت و کوب سید منقلی آغا چیز دیگری بود , ایرانیها  در چنین موقعیت یک اصطلاح دارند که میگویند " پدرم را در آورد" ما و شما که همه فارسی زبان هستیم میدانیم که با لت و کوب و مشکلات " پدر آدم در نمیاید " بلکه  "گوه آدم در میاید" چون ایرانیها مردم ظریف و بذله گو اند بجای اینکه بگویند «گوه» ام برآمد میگویند " پدرم در آمد " و بخاطر رعایت ادب در زبان , پدر بیچاره را به جای «گوه»آورده و قضیه را ختم بخیر میکنند اما ما مردم بنا نداریم بخاطر رعایت ظرافت ادبی پدر را قربانی کنیم !! سچ و پوست کنده راست قضیه را میگوئیم که "گوه من برآمد " اگرچه آنروز در اثر زدن آغا این واقعه برایم پیش نیامد اما باور کنید احساسم در آنزمان این بود .
پاهایم باد کرده و کرخت و بی حس شده بود اما این یک طرف قضیه بود , طرف دیگر قضیه بچه ها بودند که با پوزخند و ریشخند و قواره ساختن شان ,دور از چشم آغا مرا آزار میدادند و این برایم ناراحت کننده بود و حتی کینه چند تن از آنان را که ادای من را در میاوردند و دستهای شان را به چشمان شان مالیده و قیافه گریه آلود و مسخره ای بخود میگرفتند و پا های شانرا بالا آورده و مثل من تو گوئی پیاله چای داغ را پف میکنند , پاهای شانرا پف میکردند , به دل گرفتم اما از ترس آغا اصلا برویم نیاورده و سرم را پائین میگرفتم بعد از آن از شرم بچه ها دیگر نتوانستم پاهایم را به دهنم نزدیک ساخته و پوف کنم اگرچه نمیدانستم اینکار چقدر تاثیر بر کاهش درد داشت اما همین کار حد اقل از نگاه روانی هم غنیمت بود که با شیطنت بچه ها نتوانستم از آن استفاده کنم . نزدیکیهای ظهر آغا از همه بچه ها پرسید که کدام یک , آدرس منزل من را بلد میباشد که در آن جمع فقط یک تن از بچه ها که هم سن و سال و همبازی و هم کوچه گی من بود به آغا گفت                                                       
- آغا صایب مه علی را میشناسم  ما همسایه هستیم                                                                     
- آفرین بچیم برو به مادر علی بگو که علی چاشت مهمان آغا است و خانه نمیایه اما یادیت باشه که از بابت لت خوردن او چیزی برای مادرش نمیگوئی اگر گفته بودی تو را به روز علی میاندازم و از او کرده ترا بدتر کون کوب میتم .
بعد از رفتن بچه ها خانم آغا که بر عکس آغا , بینی پوچق و چشمهای کشیده بادامی با گونه های برجسته و رنگ گندمی داشت و خیلی جوان تر از آغا بود برایم یک پیاله چای شیرین و یک دانه نان بازاری آورد که بخورم بعد ها فهمیدم که همه شاگرد ها ،خانم آغا را " آغه " صدا میزنند حتی خود آغا نیز , آنان اولاد نداشتند حالا مشکل از کدام یک بود الله و اعلم .                                                                                               
خلاصه شمارا درد سر ندهم در جریان درسخوانی ام درین زمستان چندین بار لت و کوب جانانه شدم که بخاطر جلوگیری از زیاده گوئی از ان خود داری مینمایم و شما همان یکی را بعنوان مشت نمونه خروار از من بپذیرید . اما نمیتوانم از ذکر یک نوع جدید شکنجه و لت و کوب که روش ابداعی اغا صایب بود و در جا های دیگر بالای من آزمایش نگردیده بود سخنی بمیان نیاورم . یک روز در حین تکرار درسها منهم مانند دیگران دور از چشم آغا صاحب ،به جای اینکه درسهائی را که فرا گرفته تکرار نمایم با جمعی از بچه ها به تشله برد در زیر ریل های قرآن کریم ، پرداختیم ، یادم می آید زمانیکه طرفم مرا برد یک تشله  نو و بدون خط خوردگی به رنگ زرد کاهی را برایش دادم اما وقتیکه من او را بردم او در عوض ، یک تشله کهنه و رنگ و رو رفته ی را بمن داد و من از او همان تشله زرد کاهی را مطالبه نمودم که او امتناع نمود در نتیجه منجر به جنگ و درگیری من با او گردید که درین وسط متاسفانه کتابها و قرآن در زیر پا گردیده و ریلها شکسته و باعث خشم بیش از حد آغا گردید و بعد از لت و کوب ما دو تن هردوی ما را در نزدیک پنجره مسجد آورد راستی بهتر است که نوعیت پنجره مسجد را برای تان شرح دهم تا  سابقه ذهنی داشته باشید ، پنجره مسجد مانند پنجره همه خانه های قدیم کابل از چندین پله درست گردیده  که روی هم قرار میگیرند و تابستان ها به خاطر خنک شدن منزل این پله ها را به بالا برده  و زمستانها آنانرا روی هم قرار داده و به اصطلاح پنجره را می بندد  مانند شکل پائین .

 

خانه های کابل قدیم

 آغا که در اوج خشم و غضب بود سنجاق را در نرمی گوش ما گذاشته و گوش هر دوی ما را در ارسی با سنجاق ، میخ نمود . ما در حالیکه گریه و زاری مینمودیم و شیار های خون از نرمی گوش مان بر صورت مان جاری بود با نوک پا به پنجره چسپیده و از ترس پاره شدن و دریده شدن بیشتر گوش مان قدرت جم خوردن نداشته و شباهتی به مجسمه ی بی حرکت اما چسپیده به پنجره را پیدا نموده بودیم .
اگر از راست نگذرم این نوع لت و کوبهای جدید و ابتکاری اغا صاحب بود که من، پانزده حوت همان سال که به مکتب شامل شدم یعنی در مدت حدودا چهار ماه و نیم , از ترس تکرار لت و کوب آنهم به طریقه خاص سید منقلی آغا , پنج سوره ,ایجی گی و روانی قرآن شریف , پنج گنج یا کریما تازه را آغاز کرده بودم که مکتب شروع شد . پدرم این پیشرفت را مرهون معجزه و توجه خاص آغا میدانست البته من نیز تمام پیشرفت درسی خود را در مکتب و لیسه مرهون همان درس خواندنهای در مسجد خافیا و توجه آغا صاحب میدانم ناگفته نماند که من طرفدار این روش ظالمانه آنهم با اطفال به سن و سال آنوقت من , نیستم اما زمانیکه در جامعه روشهای معقول جهت رشد و پرورش استعداد های نهفته کودکان وجود ندارد , شاید تادیب به طریقه سید منقلی آغا در آن زمان کار ساز تر و سودمند تر بود که بعدها من این فرهنگ را در مکتب نیز تجربه کردم و شاهد موثریت همین روش بودم معلمینی که نرم خو و با گذشت بودند و به اصطلاح با توصیه های اخلاقی بچه ها را وادار به درس خواندن میکردند نه تنها کسی به حرفهای آنان توجه نکرده و درس نمی خواندند بلکه آنانرا مسخره کرده و القاب و نامهای تحقیر آمیزی برای آنان میگذاشتند اما بر عکس معلمینی مانند صدیق خان لنگ که همیشه بکس کهنه و رنگ و رو رفته ای چرمی با چهار یا پنج دانه چوب بادامی تهیه شده از مرادخانی , جزء لاینفک وجودش بوده و همیشه آنرا با خود حمل میکرد و مضمون دری را درس میداد کسی نبود که در ساعت صدیق خان , بخندد , مسخره گی و بازیگوشی  کند و یا املا و انشاء خوب نداشته باشد , بخاطر چه ؟ چونکه صدیق خان معتقد بود که بچه ها در شرایطی نیستند که فرق بین مصلحت و خوش آیند شان نمایند و مصلحت شانرا بر خوش آیند شان ترجیح دهند و به همین خاطر خوردن شکلات را بر خوردن دوای داکتر ترجیح میدهند  چون ترس بچه ها در دلشان نه بلکه در چشم شان است باید این ترس را از طریق چشم به دلشان راه داد, راهش همین اسلام روشن  است و بس و آنگاه با اشاره به چوبهای بادامی این شعر را قرائت میکرد " تا نباشد چوب تر = فرمان نبرد گاو خر " .
ادامه دارد